У беларускім фальклоры адсутнічае адзіны, агульны для ўсёй традыцыі міфалагічны вобраз гаспадара дома — дамавіка, ён жа хатнік або хатні дзідок. Слова «дамавік» у беларускіх гаворках можа абазначаць розных істот — як апекуноў дома, так і не. Дамавікамі іх называюць таму, што яны проста звязаныя з домам, жывуць там або з’яўляюцца.
Дамавік або хатнік там — гэта хатні дух, прысутнасць якога ў доме ацэньваецца станоўча. Дамавік уплывае ў цэлым на жыццё ўсёй сялянскай сядзібы, і яго часта называюць гаспадар, гэта значыць «уладальнік», «хозяін». Дамавік клапоціцца пра падведамную яму гаспадарку: у свіране прасушвае хлеб, у выніку чаго зерне становіцца спорным, гэта значыць напаўняецца спорынай — сытасцю, жыццёвай сілай; у хляве дае корм жывёле, гладзіць яе, ад чаго жывёла становіцца бадзёрай і вынослівай. Дамавік можа прадказваць будучыню: напрыклад, ён скача на лаве, калі справы ў гаспадарцы ідуць на лад, і вые, стогне перад няшчасцем.
Дамавік любіць дружную сям’ю, не церпіць сваркі і спрэчак, таму карае членаў сям’і за няправільныя паводзіны і парушэнне забаронаў. Пры гэтым дамавік можа паводзіць сябе як «неспакойны дух», палтэргейст — палохаць жыхароў шумам, гукамі, дотыкамі, прасці па начах пражу. Каб дамавік добра ставіўся да гаспадаркі, яму трэба дагаджаць — у прыватнасці, пакідаць яму ежу, напрыклад малако.
У кожнай хаце ёсць дамавічок. Калі ён ёсць, гэта вельмі добра. Яны нас абараняюць. Нельга яго злаваць, інакш можа зло прычыніць.
Паводзіны дамавіка адносна жывёлы могуць быць як станоўчымі, так і шкоднымі — у залежнасці ад таго, любіць ён жывёлу ці не. У некаторых месцах дамавікоў дзеляць на добрага — свайго — і дрэннага — чужога, насланага. Добры дамавік дабратворна ўплывае на гаспадарку і жывёлу, а дрэнны ганяе і мучыць жывёлу.
У цэнтральных і заходніх беларускіх абласцях, дзе накладаюцца адна на адну заходняя і ўсходняя тэндэнцыі, словам «дамавік» абазначаюць «хадзячага» нябожчыка. Нябожчык звязаны са сваім домам, пастаянна вяртаецца ў яго і асобнымі дзеяннямі падобны да дамавіка: абодва могуць паводзіць сябе як палтэргейст або навальвацца на спячага чалавека і душыць яго. Абодва таксама могуць прасці пакінутую гаспадыняй пражу, уступаць з ёй у любоўныя адносіны, а па начах ганяць і мучыць жывёлу.
Дамавік палохае, ходзіць па хаце. Кажуць, што гэта ходзіць мярцвяк: як памрэ, стукае ў акно. Запаляць лямпу — нікога няма. Каб не хадзіў, пасыпаюць магілу макам.
У заходняй частцы Беларусі — заходніх раёнах Брэсцкай і Гродзенскай абласцей, якія зведалі ўплыў польскай міфалогіі, — дамавіком называюць духа-абагачальніка. Ён жыве не ў кожнай сям’і, а толькі на службе ў «знаючых» людзей або ведзьмакоў і прыносіць багацце, скрадзенае ім у іншых людзей. Падобны персанаж добра вядомы ў карпацкай і заходнеславянскіх традыцыях.
Слова «дамавік» можа абазначаць чорта або нячыстую сілу ўвогуле, бо, пасяліўшыся ў доме, ён паводзіць сябе як «неспакойны дух» — шуміць па начах, турбуе дотыкамі, палохае людзей.
У гэтых чатырох персанажаў ёсць шмат агульнага:
яны могуць паводзіць сябе як «неспакойныя духі» — палохаць і трывожыць жыхароў шумам і дробнымі шкодамі;
могуць выступаць у ролі начнога кашмару — навальвацца на спячых людзей і душыць іх;
прасці пражу і ткаць палатно, пакінутыя гаспадыняй без благаславення;
яны звязаныя з жывёлай, якую мучаць па начах і якой спутваюць грыву;
могуць уступаць у любоўную сувязь з жанчынай;
супраць іх ужываюць адзін і той жа круг абярэгаў і прафілактычных мераў.
У розных абласцях Беларусі дамавіка ацэньваюць па-рознаму: як норму — і тады дамавік надзяляецца статусам хатняга гаспадара і апекуна; як цярпімае, хоць і не вельмі прыемнае стварэнне — у гэтым выпадку яго статус гаспадара будзе няпэўным; як безумоўнае зло, блізкае да чорта, з якім трэба змагацца. Напрыклад, да дамавіка па-рознаму ставяцца нават у адной вёсцы.
Разнавіднасці дамавіка — гэта хатнік і хлеўнік, два самастойныя персанажы, якія могуць жыць у адной гаспадарцы.
У адных рэгіёнах Беларусі, напрыклад у беларускім Палессі, лічыцца, што ёсць толькі адзін хатні апякун, які загадвае справамі як у доме, так і ў хляве, — дамавік, ён жа хатнік. У іншых абласцях абавязкі хатніка абмежаваныя домам, а дваровік — на руска-беларускім памежжы — або хлеўнік — на поўначы Мінскай вобласці, у Віцебскай вобласці, усходніх раёнах Гомельскай вобласці — жыве ў хляве і спецыялізуецца на адносінах з жывёлай. У паўночна-заходніх абласцях Расіі — у Пскоўскай, Наўгародскай, Смаленскай, Яраслаўскай абласцях — таксама вядомы такі падзел абавязкаў.
У Віцебскай вобласці хлеўніка надзялялі апякунскімі функцыямі: ён даглядаў жывёлу, чысціў і гладзіў любімых коней, а яго прысутнасць была дабратворнай для скаціны. У той жа час у Мінскай вобласці хлеўнік, у адрозненне ад хатніка, лічыўся злом, бо ён псаваў жывёлу — ганяў па начах коней, ад чаго яны худнелі, слабелі і гінулі. Каб пазбавіцца ад яго, ужывалі розныя магічныя прыёмы. Напрыклад, гаспадар павінен быў вывесці ноччу каня ў поле і біць яго асінавым аднагадовым прутом, прыгаворваючы: «Раз!» — слова «два» вымаўляць нельга, бо гэта верне хлеўніку сілу. Тады хлеўнік у выглядзе зблытанага клубка зваліцца з каня і, ператварыўшыся ў чорнага зайца, уцячэ. Больш складаны спосаб — звіць з пасконі, мужчынскіх раслін канопляў, бізун з трыма канцамі, на кожным канцы завязаць па тры вузельчыкі, насадзіць бізун на асінавую ручку, у маладзік паставіць перад хлявом жароўню з асінавым вуголлем і перавесці праз яе каня, а потым ударыць па кані гэтым бізуном, каб сагнаць з яго хлеўніка. Існавалі нават спецыяльныя замовы ад хлеўніка:
Як у нас святы Юрый коней пасе,
Скаціну сцеражэ,
Нячыстую сілу прэч адганяе,
Хлеўніка і змея бізуном порыць.
Дамавік жыве за печчу, пад печчу — з-за гэтага яго часам называюць падпечнікам, — у падполлі. Гэтыя традыцыйныя для славянскай міфалогіі месцы ўспрымаюцца як памежжы паміж зямным і патойбочным светам. Але самае любімае месца дамавіка — гэта гарышча каля печной трубы, і гэта адрознівае беларускую і ўкраінскую традыцыю ад рускай, у якой дамавы, як правіла, жыве толькі ў ніжняй частцы хаты — пад падлогай або пад печчу.
Дамавік можа жыць і ў гаспадарчых прыбудовах, дзе захоўваюцца харчовыя запасы і бытавыя рэчы, напрыклад у каморы або клеці. У некаторых месцах дамавіка таму называюць клетнікам. Дамавік можа адначасова знаходзіцца і ў доме, і ў хляве побач з жывёлай.
Нейкі там дамавік жыве. Раней мая цётка казала: адчыніла хлеў, а ў хляве ў куце стаіць дамавік. Ён не падобны да чалавека — як сабака чорны. Калі ён голы — то і чалавек-гаспадар бедны, а калі аброслы — то і чалавек багаты.
Дамавік можа прадказваць будучыню раптоўным з’яўленнем перад чалавекам, стогнамі, гукамі, дотыкамі. У гэтым выпадку трэба задаць яму пытанне: «Да дабра ці да ліха?» — каб зразумець, якіх падзей варта чакаць. З гэтай жа мэтай ён навальваецца ноччу на чалавека. Гэты матыў шырока вядомы і ў рускай традыцыі: калі дамавы душыць чалавека, у яго пытаюцца пра будучыя падзеі.
Дамавы ў склепе. Заносяць яму міску з ежай, ён усё з’ядае. Калі стогне, трэба спытаць: «На што стогнеш? На дабро ці на бяду?» Што скажа, тое і будзе. Калі пераедзеш у новы дом, ён стогне, стукае па падлозе.
Дамавік можа клікаць чалавека па імені, прадказваючы яму смерць; адсюль і забарона адгукацца на незнаёмы голас. Покліч міфалагічнага персанажа — гэта своеасаблівы інструмент, з дапамогай якога ён атрымлівае доступ да чалавека. Паводле рускіх уяўленняў пра дамавога, калі ён кліча чалавека па імені, той захварэе.
Дамавік праяўляе сябе пераважна ноччу, часам апоўначы, гэта значыць у звыклы для ўсіх «іншасветных» істот час. Паколькі ўдзень ён нябачны, яго з’яўленне ўдзень трактуецца як асаблівы знак, прадказанне будучых падзей у доме, звычайна негатыўных. Убачыць дамавіка можна з дапамогай рытуальных практык у пэўныя часавыя перыяды — найчасцей у Чысты чацвер, калі пасля царкоўнай службы падымаюцца на гарышча з запаленай свечкай. У некаторых выпадках свечку трэба накрыць новым гаршком і зняць яго ўжо на гарышчы. Такі ж прыём у Беларусі выкарыстоўвалі, каб убачыць «хадзячага» нябожчыка.
Дамавік будзе сядзець каля печной трубы ў выглядзе жывёлы — напрыклад, вялікага касматага сабакі — або голага чалавека. Калі накрыць яго якой-небудзь вопраткай, можна папрасіць у яго нешта патрэбнае ў гаспадарцы. З дапамогай падобнага прыёму можна ўбачыць дамавіка і ў хляве.
Беларускага дамавіка — гаспадара дома, як і рускага дамавога, уяўляюць у выглядзе дарослага мужчыны. Ён нават можа выглядаць як двайнік гаспадара-чалавека. Як правіла, гэта старэнькі дзядок з сівой барадой, доўгімі сівымі валасамі, апрануты ў звычайнае беларускае сялянскае адзенне — белую кашулю, падпаясаную лыкам або рамянём. Падобныя сведчанні пра аблічча дамавіка часам сустракаюцца і ў заходніх абласцях.
Дамавік здольны прымаць розныя вобразы. Ён часта паказваецца людзям у выглядзе жывёл — ката, кудлатага чорнага сабакі, радзей мышы, тхара і нават вала або свінні. Дамавіка апісваюць, асабліва ў Гомельскай вобласці, і як нейкі ваўняны клубок — касматы, мохнаты, лахматы. Дарэчы, па прыкмеце «голы / пакрыты поўсцю» вызначалі беднае або багатае жыццё ў доме, асабліва ў першую ноч пасля наваселля.
Дзеянні дамавіка адносна гаспадаркі часта тлумачаць яго любоўю або нелюбоўю да гаспадара-чалавека, як і ў рускіх традыцыях.
Дамавік, калі палюбіць тваю гаспадарку, ён твой прыяцель. Жыве ў хляве, ходзіць па столі, трашчыць. Ён бачыць чалавека, а ты яго не бачыш.
У заходніх беларускіх вёсках лічаць, што дамавік знаходзіцца на службе ў чалавека. Падобны погляд на дамавіка як на слугу характэрны і для духа-абагачальніка. Гэтая канцэпцыя хатняга персанажа як дэмана-слугі супрацьлеглая тыпу міфалагічнага гаспадара, які апякуецца ўсёй сям’ёй і гаспадаркай.
Адно з любімых заняткаў дамавіка — палохаць людзей рознымі беспрычыннымі шумамі і гукамі: рыпаннем дзвярэй, тупатам па столі, стукам у сцены, плачам і стогнамі, а таксама раптоўнымі дотыкамі. Іншымі словамі, ён паводзіць сябе як тыповы «неспакойны дух». Часцей за ўсё ён робіць гэта без усялякай прычыны, у сілу сваёй дэманічнай прыроды. Аднак стогнам і шумам дамавік можа прадказваць будучыню і паказваць гэтым чалавеку, што не любіць яго і выжывае з дому. Такому чалавеку дамавік шкодзіць, пакідае на яго целе сінякі, зганяе з месца.
Часам дамавік помсціць чалавеку за крыўду і карае за няправільныя паводзіны, таму яго нельга злаваць і крыўдзіць, каб пазбегнуць помсты.
Дамавік таксама любіць прасці пакінутую на калаўроце пражу або ткаць недаробленае гаспадыняй палатно. Пакінутыя на ноч недаробленыя і нічым не прыкрытыя прадзільна-ткацкія вырабы — недапрадзеная пража, пакінутае ў ткацкім стане палатно, незакрытая аснова — становяцца аб’ектам дзейнасці рознага роду нячыстай сілы: дамавога, кікімары, чорта, душ продкаў. Гэтыя павер’і шырока вядомыя ва ўсёй усходнеславянскай міфалогіі.
Як вылезеш з-за кроснаў і ідзеш спаць — накрывай кросны ручніком, інакш прыйдзе дамавік і будзе ткаць. Не хацелі гэтага, бо гэта нячысты. Дамавік — гэта памерлы вядзьмак, які сорак дзён ходзіць. Залезе за кросны і тчэ. І калі пасля яго нехта сядзе за кросны, то можа захварэць. Дамавіка не бачыш, а чуеш. Ён або вядром стукне, або дзвярной клямкай. А бывала, што і ўбачыш, але мала хто бачыў.
Найбольш важныя функцыі дамавіка звязаныя са скацінай і хлявом. Адносіны хатняга персанажа са жывёлай не залежаць ад таго, адзін дамавік ці дзеліць свае паўнамоцтвы з «калегам» хлеўнікам. Як і ў рускіх павер’ях, дамавік можа апекаваць адных хатніх жывёл, любіць іх — яны яму «па масці», — і не любіць або мучыць іншых — яны яму «не па масці» або, як яшчэ кажуць у Гомельскай вобласці, «не па хляве».
На захадзе Беларусі лічаць, што жывёлу мучыць чорт або нейкая абагульненая нячыстая сіла. Выключна з прычыны сваёй дэманічнай прыроды яны ганяюць, казычуць, драпаюць скаціну, з-за чаго яна пацее, худнее і можа захварэць. У цэнтральных раёнах падобныя дзеянні прыпісваюць ласцы і дамавіку, а ва ўсходніх раёнах, прылеглых да рускай тэрыторыі, яшчэ і тлумачаць «аб’ектыўнымі абставінамі»: любіць — не любіць, у масць — не ў масць. Дамавік любіць заплятаць у косы, скручваць каню грыву і хвост. На ўсходзе Беларусі гэта лічаць добрым знакам, як і ў рускай традыцыі, праявай яго любові да жывёлы. У цэнтральных і заходніх частках Беларусі гэтыя непазбежныя дзеянні ўспрымаюць як непрыемныя.
Адносіны чалавека з дамавіком вельмі неадназначныя і залежаць ад статусу гэтага персанажа. На ўсходзе Беларусі, там, дзе дамавік лічыцца апекуном гаспадаркі, а яго прысутнасць у доме расцэньваецца як норма, пры пераездзе ў новы дом дамавіка забіраюць з сабой з дапамогай рытуальных дзеянняў.
Як будуюць хату, плацяць — грошы кладуць у той кут, у покуць, дамавіку. Запрашаюць у хату: «Прыходзь жыць!» Ён тады ўжо не чапае гаспадара.
На рускай тэрыторыі гэты матыў вядомы паўсюдна. Характэрна, што ў Брэсцкай вобласці, дзе такі рытуал адсутнічае, перавод дамавога ў новы дом расцэньваецца менавіта як элемент рускай, а не сваёй традыцыі.
Там, дзе дамавік лічыўся небяспечным для чалавека і жывёлы, ужывалі абярэгі і адганяльныя сродкі. У комплекс універсальных абярэгаў ад нячыстай сілы ўваходзілі асвячоныя рэчы — святая вада, самасейны мак і травы, — вострыя і калючыя прадметы, якія затыкалі ў вокны і дзверы хлява. Каб дамавік не ганяў жывёлу, у хляве вешалі люстэрка, мужчынскія штаны — лепш споднія — або пояс. Але найлепшым сродкам ад дамавіка лічылася забітая сарока або варона, якую вывешвалі на шасце перад хлявом або ў самім хляве.
Крыніца – «Беларускія міфы. Ад Мары і хатняга вужа да ваўкалака ды Злыдні». Аўтар – Алена Леўкіеўская. Перакладзена на беларускую мову, арыгінал – на расейскай