Цёця (таксама Цюця, Грамаўніца) — персанаж беларускай (усходнеславянскай) міфалогіі, які ў папулярных рэканструкцыях XIX стагоддзя лічыцца багіняй лета, урадлівасці, дабрабыту і ўраджаю.
Асноўныя звесткі
- Паводле Паўла Шпілеўскага і Адама Кіркора, Цёця — жонка Перуна (бога грому і навальніцы). Яе «уладаранне» пачыналася з пачатку жніва і доўжылася да канца збору ўраджаю ў палях, садах і агародах.
- Уяўлялі яе як мажную, поўную пажылую (або сталую) жанчыну з жытнім вянком (каласамі) на галаве. У руках яна трымала каравай, садавіну, гародніну і дарыла іх сустрэчным. Яна — сімвал дабраты, шчодрасці і дастатку.
- У школьных матэрыялах і папулярных апісаннях яе часта называюць менавіта «багіняй лета». Вакол яе ўяўлялі стагі сена, паспелыя плады, гарбузы — час збору дароў зямлі.
Звязаныя прымаўкі і вобразы
Сяляне казалі: «Голад — не Цёця, падапрэ — лыка з’еш». Адсюль, паводле меркаванняў, пайшла сучасная прымаўка «Голад не цётка». Цёця супрацьпастаўляецца голаду як вобраз шчодрасці і дастатку.
Важны нюанс пра «верыфікацыю»
Цёця згадваецца амаль выключна ў працах Паўла Шпілеўскага (сярэдзіна XIX ст.), які быў вядомы аматарскім і часам фантазійным падыходам да славянскай міфалогіі. Сучасныя даследчыкі адносяць яе да так званых «кабінетных» (рэканструяваных ці выдуманых) багоў і духаў беларускай міфалогіі. Аўтэнтычных фальклорных тэкстаў ці незалежных крыніц, якія б пацвярджалі яе існаванне ў народнай веры, амаль няма.
Такім чынам, Цёця — яркі і паэтычны вобраз з рэканструкцый XIX стагоддзя, які ўвайшоў у папулярную культуру, школьныя падручнікі і мастацтва (напрыклад, ілюстрацыі Валерыя Славука) як багіня лета і ўрадлівасці. Але гістарычна-этнаграфічная яе «рэальнасць» застаецца пад сумненнем.